İade-i İtibar

İÂDE-İ’TİBÂR

İnsanlık tarihinde, dünya savaşları sonrasındaki en önemli gelişme, birçok ülkede eşzamanlı olarak başlayan yoğun nüfus ve kentleşme hareketleridir. Tüm bu gelişmeler, doğal olarak pek çok ülkede eski kentlerin yenilenmesini zorunlu hale getirmiştir. Çok sayıda kent merkezi yenilenirken, eski merkezlerin çevresinde yeni yerleşim merkezleri, alışveriş ya da iş merkezleri oluşturulmuştur.

‘’İstanbul, Batı’daki benzerlerinden farklı olarak modernleşme sürecini hem oldukça geç hem de bir modernist projenin sahip olması gereken bütüncül iradeden yoksun olarak parçalı bir şekilde yaşamıştır.

Bu parçalı ve geç modernleşme hareketlerinin İstanbul’daki önemli izlerinden biri de 1940’ta açılan ve Yenikapı’yı Beyoğlu’na bağlamayı amaçlayan Atatürk Bulvarı’dır. İstanbul Manifaturacılar ve Kumaşçılar Çarşısı (İMÇ) bundan yaklaşık yirmi yıl sonra (1961-1967) bulvarın ortaya çıkardığı olanağın yansıması olarak inşa edilmiştir.’’

İMÇ, bugün kentin metropol alanlarında görmeye alıştığımız büyük alışveriş merkezlerinin Türkiye’deki erken örneklerinden biridir. Sultanhamam’ın  sıkışıklığından kurtulmak isteyen manifatura ve kumaş toptancı tüccarları, önemli bir sermaye grubu olarak, yeni bir çarşı oluşturmak için kooperatif kurduklarında; dönemin siyasi mekanizmalarının yönlendirmesi ve desteğiyle İMÇ projesini gerçekleştirmişlerdir. İçinde bulunduğu tarihi şehir dokusunun ölçeğine yabancı düşmeden oluşturulan bu proje; aynı zamanda modernist kent önermesine (yaşama, çalışma, dinlenme ve ulaşımın birbirinden ayrı olarak ele alınması) karşı, ‘’dantel kentsellik-mat urbanism’’ alternatifini çok başarılı bir şekilde gerçekleştirmiştir.

Site İnşaat Mimarlık Bürosunun (Doğan Tekeli, Sami Sisa, Metin Hepgüler) yapıtı olan bu büyük uygulamada, o dönemde üretilen sanat yapıtlarına da yer verilmiştir. Çarşıda,

        I.            Blokta Kuzgun Acar’ın Duvar Heykeli

     I.        Blokta Füreya Koral’ın Seramik Panosu

     I.        Blokta Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun Mozaik Panosu

     I.        Blokta Eren Eyüboğlu’nun Mozaik Panosu

     II.       Blokta Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun Mozaik Panosu

     II.       Blokta Yavuz Görey’in Çeşme / Heykeli

     V.       Blokta Ali Teoman Germaner’in Duvar Rölyefi

     V.       Blokta Sadi Diren’in Seramik Panosu

     VI.     Blokta Nedim Günsür’ün Mozaik Panosu

yer almaktadır.

1950’li yıllarda çok partili döneme geçişle birlikte sanat alanında da yeni açılımların önü açılmıştı. Plastik Sanatlar alanında otuz yılı aşkın süre yenilenme, özgürleşme çabası, figüratif ve soyut denilebilecek başlıca iki üslup çizgisinde çeşitlenmekteydi. Bu çeşitliliğin yansıması olarak ortaya çıkan yukarıdaki yapıtlar, ne yazık ki yeterince tanınmıyor ve korunmuyorlar. Gerek sanat alanında gerek  zanaat alanında üretilen yapıtlar tarih sürecinde güncel önemlerini  yitirirler. Sanat yapıtları geçmişin kanıtı olarak varlıklarını gelecek kuşaklara kolayca aktaramamaktadır. Türkiye’de en çok özlemini duyduğumuz konulardan biri de sürekliliktir. Geçmişte yaratılmış yapıtlar, titizlikle korunmamaktadır. Oysa, Derrida’nın dediği gibi, ‘’ileri gitmek, geçmişi anımsamakla birlikte olur.’’

Bilindiği gibi, ‘’kentler, sadece ekonomik ve ticari olanın takas yeri değildir. Onlar, arzuların, anıların ve bilumum insani değerlerin de takas yerleridir. Aynı zamanda geçmiş, bugün ve geleceğinde takas edildiği, iç içe geçtiği yerlerdir.’’

2005 yılında Belediye Meclisleri ve Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu’nca onaylanan ‘’Tarihi Yarımada Koruma Amaçlı Nazım Uygulama İmar Planı’nda, İMÇ blokları,’prestij konut alanı’ olarak ilan edildi. Bunun üzerine İMÇ Kat Malikleri Yönetim Kurulu, bu kararın iptali için İstanbul I. İdare  Mahkemesine dava açtı. Mahkeme itirazı haklı buldu ve yürütmeyi durdurma kararı verdi. İstanbul Büyükşehir Belediyesi ile Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın karara itirazı nedeniyle halen dava Danıştay 6. Dairesi’nde devam etmektedir.

İstanbul’un 2010 Avrupa Kültür Başkenti  seçilmesinin ardından hız kazanan ‘’kentsel dönüşüm projeleri’nde Tarlabaşı ve Sulukule gibi adı geçen İMÇ, Mimarlar Odası’nın da dile getirdiği gibi bir dönemin başarılı mimari ve kentsel uygulamalarından biri olarak koruma altına alınmalıdır. Yukarıda adı geçen yapıtlara da aynı duyarlılıkla sahip çıkılmalıdır. Aslolan kültürlerin katmanlar halinde varlığıdır.

Bu çerçevede  ‘’iâde-i i’tibâr  adıyla önerdiğim proje, 10.Uluslararası İstanbul Bienali’ni izlemek için İMÇ’ye gelen izleyicilere,  1960’lı yıllardaki sanatsal üretimin örnekleri olan yukarıda adı geçen yapıtları tanıtmayı ve İMÇ’nin de bir sanat yapıtı olarak bu yapıtlarla birlikte koruma altına alınması gerekliliğine dikkat çekmeyi amaçlamaktadır.

Cengiz Bektaş’ın vurguladığı gibi, “kentin, kentliliğin okulu olma işlevi, bugün her çağdakinden daha çok önem kazanmışken” eskilerle yenileri buluşturmanın, iletişime sokmanın önemini vurgulamak “iade-i i’tibar” adlı bu projenin çıkış noktasıdır. Bienali

 İzlemeye gelen sizlere yukarıda belirttiğimiz yapıtları da görmenizi öneriyoruz.

RE-TRIBUTE IN RETROSPECT

The most pronounced trend in the history of mankind subsequent to the two world wars has been the urban development precipitated by the dense population drawn into the cities of many countries throughout Europe. While many capitals destroyed in the conflicts had to be completely rebuilt, the surviving centers of other cities soon found themselves surrounded by newly founded residential complexes, office blocks  and shopping centers.

Istanbul, in contrast to its western counterparts, was a city in which modernization of the central areas occurred relatively late-and unfortunately rather piecemeal, bereft of any intentional overall aesthetic concept.

One significant example of this late and patchwork modernization was begun in 1940 with the opening of Atatürk Boulevard to join Yenikapı [on the Marmara coastline] with the [historical ‘’downtown’’] district of Beyoğlu. Some twenty years later  (1961-1967) the Istanbul Manifaturacılar ve Kumaşçılar Çarşısı, or İMÇ (Istanbul Drapers’ and Yard Goods Center), was constructed about midway along it [-above the Golden Horn and below the aqueduct]. This multi-structural center so familiar to us today represents one of the earliest shopping malls in Turkey.’’

The wholesale merchants of drapery and upholstery textiles, a sector quite influential in the economy, pinched and crowded in their establishments in Sultanhamam, took advantage of the large site available, and-with the encouragement and support of the government at the time-formed a cooperative to design and build a complex  that would not overpower the texture of the historical architecture surrounding it, but still offer uncrowded modern amenities such as comfortable workspace, areas in which to pause and relax, and ease of access to the individual shops. The result was an outstanding example of ‘’mat urbanism.’’ The great overall concept of the mall, a project  of Doğan Tekeli, Sami Sisa and Metin Hepgüler  from the  architectural office of Site (Site İnşaat Mimarlık Bürosu), was designed to include structural Works of the plastic arts representative of the period. The following  are all to be seen in the Center.

Block I: Wall sculpture by Kuzgun Acar

Block I: Mural in ceramics by Füreya Koral

Block I: Mural in mosaic by Bedri Rahmi Eyüboğlu

Block I: Mural in mosaic by Eren Eyüboğlu

Block II: Mural in mosaic by Bedri Rahmi Eyüboğlu

Block II (in court): Sculpture and fountain by Yavuz Görey

Block V. Mural in relief by Ali Teoman Germaner

Block V. Mural in ceramics by Sadi Diren

Block VI. Mural in mosaic by Nedim Günsür   

It was in the 1950s-together with Turkey’s transition into the multi-party political arena-that new stimuli arose in the fine arts as well. For at least the next thirty years, the plastic arts revived and reached new limits in both representative and abstract expression. The works above, all representative of this new variety in concept, are unfortunately only too little known and appreciated.

Whether we speak of art or whether we speak of crafts, the great effort invested in the creation proves only too fragile; over the years the works splinter and crumble. Works representing the heritage of our pasta re not effortlessly passed on into the hands of future generations. One thing we long for here in Turkey is a bit more perpetuity. Works created with special effort and care must be preserved with that same care and effort. As Derrida has said, ‘’Progress into the future goes hand-in-hand with remembranceof the past.’’

‘’Cities are much more than finances and economic clearing-houses. They are meeting points fort he exchange  of hopes, memories, and human values. They are points where the past, present and future meet and mingle.’’

In 2005, within the framework of the ‘’Master Plan fort he Development and Preservation of the Historical Peninsula,’’ the site of the İMÇ blocks was declared an ‘elite residential area’ by the City Councils and the Committee fort he Protection of Cultural and Natural Heritage. Upon this turn of affairs, the Administrative Board of Property Owners at the Center took the matter to court, and their objection was sustained by the 1. Administrative Court of Istanbul; the decree was revoked. Because the Municipality of Greater Istanbul and the national Ministry of Culture and Tourism appealed the desicion, however, the case is stil continuing in the 6. Chamber of the Council of State.

With the selection of Istanbul as the European Cultural Capital for 2010, ‘urban restoration’ projects like those of Tarlabaşı and Sulukule-the İMÇ mentioned among them-gathered impetus. The Chamber of Architects then proposed that the Center-a successful example of architecture and urban adaptation, as they put it-be taken under protection and preserved as is. We must also treat the orks of art listed above with this same sentivity. It is in the original strata of our cultures that our rich heritage lies. With this in mind, I have proposed this Project of ‘’Re- Tribute in Rrospect,’’ inviting all visitors to the Istanbul Biennial Celebration to visit the Istanbul Drapers’ and Yard Goods Center, to acquaint themselves with the artwork of the 1960s mentionned above, and to recognize the necessity to preserve these Works within the original and successful architectural environment of the Center.

‘’Today, now that the function of the city-and that of urban school-has gained unprecedented significance,’’ as Cengiz Bektaş has emphasized, what we must stres is the meeting of the old with the new, a revival of communication. This is the impetus behind ‘’Re-Tribute in Retrospect.’’ We recommend that each of you who have come for the Biennial find time to visit the Center and see for yourselves the works mentioned above.